जय जय भवानी, मनरमणी, मातापुरवासिनी: आरतीचे शब्द आणि भावार्थ | Jai Jai Bhawani Aarti Lyrics & Meaning
मातापुरवासिनी (माहूरगड) भवानी मातेची गोसावीनंदन रचित प्रसिद्ध आरती. माहूरची रेणुका आणि तुळजापूरची भवानी ही एकाच आदिशक्तीची रूपे मानली जातात. शब्द, अर्थ आणि त्यातील आध्यात्मिक सौंदर्य समजून घेण्यासाठी हा लेख वाचा. (Bhawani Mata Aarti Marathi)
श्री तुळजाभवानी आरतीश्री रेणुका माता आरती
आई तुळजाभवानी ही केवळ एक मूर्ती नाही, तर ती एक 'चैतन्यशक्ती' आहे. जेव्हा आपण "जय देवी जय देवी..." म्हणत आरती ओवाळतो, तेव्हा आपल्या घरातील नकारात्मक ऊर्जा नष्ट होऊन सकारात्मकता येते
आरती
जय जय भवानी, मनरमणी, मातापुरवासिनी |
चवदा भुवनांची स्वामिनी, महिषासुरमर्दिनी |
जय जय भवानी ॥ धृ ॥
नेसूनि पाटाऊ, पिवळा हार शोभती गळा |
हाती घेऊनिया त्रिशूळा भाळी कुंकुम टिळा ॥
जय जय भवानी ॥ १ ॥
अंगी लेवूनिया काचोळी, वर मोत्याची जाळी |
हृदयी शोभतसे, पदकमळी कंठी हे गरसोळी ॥
जय जय भवानी ॥ २ ॥
पायी घागरिया, घूळघूळ नाकी मुक्ताफळ |
माथा केश हे कुरळ, नयनीही काजळ ॥
जय जय भवानी ॥ ३ ॥
सिंहावरी तू बैसून मारिसी दानवगण |
तुजला विनविती, निशिदिन गोसाविनंदन ॥
जय जय भवानी ॥ ४ ॥
> श्री तुळजाभवानी च्या इतर आरत्या
महाराष्ट्राच्या कुलस्वामिनीची अनेक रूपे आहेत. कधी ती तुळजापूरची भवानी असते, तर कधी माहूरची रेणुका. भक्ताच्या हाकेला धावून येणारी ती "आई" आहे. आज आपण ज्या आरतीचा विचार करणार आहोत, ती आरती देवीच्या सौंदर्याचे आणि पराक्रमाचे अतिशय सुंदर वर्णन करते.
संत गोसावीनंदन यांनी रचलेली "जय जय भवानी, मनरमणी, मातापुरवासिनी" ही आरती केवळ शब्दरचना नसून, देवीच्या सगुण रूपाचे केलेले मनोहर शब्दचित्र आहे. अनेक घरांमध्ये, विशेषतः नवरात्रीत आणि गोंधळाच्या वेळी ही आरती आवर्जून म्हटली जाते. चला तर मग, या आरतीचे संपूर्ण शब्द आणि त्यामागील गुढार्थ समजून घेऊया.
आरती चा अर्थ
ही आरती म्हणजे देवीच्या 'श्रृंगारिक' आणि 'रौद्र' रूपाचा सुंदर संगम आहे. आपण एकेक कडव्याचा अर्थ पाहूया:
धृवपद: मातापुरवासिनीचा जयजयकार
जय जय भवानी, मनरमणी, मातापुरवासिनी...
कवी सुरुवातच देवीच्या जयजयकाराने करतात.
मनरमणी: जी भक्तांच्या मनाला रमविते, जिच्या दर्शनाने मन प्रसन्न होते.
मातापुरवासिनी: येथे 'मातापूर' म्हणजे सध्याचे 'माहूर' (Mahur Gad). माहूरची रेणुका आणि तुळजापूरची भवानी ही एकाच आदिशक्तीची रूपे मानली जातात.
चवदा भुवनांची स्वामिनी: जी संपूर्ण ब्रह्मांड (१४ लोक) चालवते.
महिषासुरमर्दिनी: जिने महिषासुरासारख्या बलाढ्य राक्षसाचा वध केला.
कडवे १: राजसी थाट आणि वस्त्रालंकार
नेसूनि पाटाऊ, पिवळा हार शोभती गळा...
देवीने साधे सुती वस्त्र नाही, तर 'पाटाऊ' (एक प्रकारचे मौल्यवान रेशमी वस्त्र किंवा पैठणी) नेसले आहे. तिच्या गळ्यात पिवळ्या फुलांचा हार शोभून दिसत आहे. हे रूप केवळ सुंदर नाही, तर ते तेजस्वी आहे. एका हातात त्रिशूळ (शक्तीचे प्रतीक) आणि कपाळावर कुंकवाचा मोठा टिळा (सौभाग्याचे प्रतीक) हे रूप भक्तांना एकाच वेळी प्रेमळ आणि सामर्थ्यवान वाटते.
कडवे २: अलंकारांची रेलचेल
अंगी लेवूनिया काचोळी, वर मोत्याची जाळी...
येथे देवीच्या चोळीचे आणि दागिन्यांचे वर्णन आहे.
मोत्याची जाळी: पूर्वीच्या काळी देवीच्या वस्त्रांवर मोत्यांचे नक्षीकाम किंवा आवरण असे.
पदकमळी: हृदयाजवळ तिचे चरणकमळ शोभत आहेत (किंवा पदक रुपी हार आहे).
गरसोळी: हा गळ्यातील एक पारंपारिक दागिना आहे. हे मंगळसूत्रासारखे असते, जे देवीच्या 'जगदंबा' (विश्वमाता) असण्याचे प्रतीक आहे.
कडवे ३: नखशिखांत सौंदर्य
पायी घागरिया, घूळघूळ नाकी मुक्ताफळ...
जेव्हा देवी चालते किंवा तांडव करते, तेव्हा तिच्या पायातील वाळ्यांचा/घागरींचा 'घूळघूळ' असा मंजूळ नाद होतो.
मुक्ताफळ: नाकामध्ये मोत्याची नथ आहे.
केश कुरळ: देवीचे केस कुरळे आणि मोकळे आहेत, जे तिच्या नैसर्गिक सौंदर्यात भर घालतात.
नयनी काजळ: डोळ्यांत काजळ घातल्यामुळे तिची दृष्टी अधिकच भेदक आणि करुणादायी वाटते.
कडवे ४: संहार आणि शरण
सिंहावरी तू बैसून मारिसी दानवगण...
अशा या सुंदर रूपवान देवीचे वाहन मात्र सिंह आहे. ती दानवांचा (दुष्ट प्रवृत्तींचा) नाश करते. शेवटी, या आरतीचे रचनाकार 'गोसावीनंदन' देवीला विनंती करतात. गोसावीनंदन हे एक थोर दत्तभक्त आणि कवी होऊन गेले. ते म्हणतात, "हे माते, मी रात्रंदिवस (निशिदिन) तुलाच आळवतो आहे, माझ्यावर तुझी कृपादृष्टी राहू दे."