जय जय जगदंबे श्री अंबे | Jai Jai Jagadambe Shree Ambe - Renuka Mata Aarti lyrics
माहूरगडाच्या रेणुका मातेचे अतिशय सुंदर रूप वर्णन करणारी 'जय जय जगदंबे' ही आरती आणि तिचा सविस्तर भावार्थ वाचा. विष्णूदास यांनी रचलेली ही आरती नवरात्रीत नक्की म्हणा.
श्री रेणुका माता आरती
"जय जय जगदंबे" ही आरती केवळ पूजा नाही, तर ती देवीच्या सौंदर्याचा आणि भक्ताच्या आर्ततेचा सोहळा आहे. नेहमीच्या आरत्यांपेक्षा वेगळे शब्द आणि वर्णन असलेली ही आरती म्हणताना डोळ्यांसमोर माहूरच्या देवीचे चित्र उभे राहते.
आरती
जय जय जगदंबे , श्री अंबे, रेणुके कल्पकदंबे।
जय जय जगदंबे॥ ध्रु॥
अनुपम स्वरुपाची । तुझी घाटी ।
अन्य नसे या सृष्टी । तुझ सम रूप दुसरे ।
परमेष्टी || करिती झाला कष्टी । शशीरस रसरसला ।
वदनपुटी । दिव्य सुलोचन दृष्टी ।
सुवर्ण रत्नांच्या ||
शिरी मुकुटी लोपती । रविशशी कोटी ।
गजमुखी तुज स्तविले ।
हे रंभे मंगल सकलारंभे || १ ||
जय जय जगदंबे , श्री अंबे, रेणुके कल्पकदंबे।
जय जय जगदंबे॥ ध्रु॥
कुमकुम शिरी शोभे । मळवटी ।
कस्तुरी तिलक ललाटी । नासिक अति सरळ ।
हनुवटी || रुचीरामृत रस ओठी । समान जणू लवल्या ।
धनकोटी । आकर्ण लोचन भ्रुकुटी । शिरी नीट भांगावळी ।
उफराटी || कर्नाटकाची घाटी । भुजंग नीळरंगा ।
परी शोभे । वेणी पाठी वरी शोभे || २ ||
जय जय जगदंबे , श्री अंबे, रेणुके कल्पकदंबे।
जय जय जगदंबे॥ ध्रु॥
कंकणे कनकाची । मनगटी ।
दिव्य मुद्रा दश बोटी बाजूबंद नगे ।
बाहुवटी || चर्चुनी केशर उटी । सुगंध पुष्पांचे हार कंठी ।
बहु मोत्यांची दाटी । अंगी नविचोळी ।
जरीकाठी || पीत पितांबर तगटी । पैजन पदकमली ।
अति शोभे । भ्रमर धावती लोभे ||३ ||
जय जय जगदंबे , श्री अंबे, रेणुके कल्पकदंबे।
जय जय जगदंबे॥ ध्रु॥
साक्षप तू क्षितिजा । तळवटी ।
तुज स्वये जगजेठी ।
ओवाळीन आरती दीपताटी ||
घेउनि कर संपुष्टी । करुणामृतहृदये ।
संकष्टी । धाविसी भक्तांसाठी विष्णूदास सदा ।
बहु कष्टी || देशील जरी नीजभेटी ।
तरी मग काय उणे । या लाभे ।
धाव पाव अविलंबे || ४ ||
जय जय जगदंबे , श्री अंबे, रेणुके कल्पकदंबे।
जय जय जगदंबे॥ ध्रु॥
माहूरच्या रेणुकेचे रूप लोभसवाणे!
महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक असलेल्या माहूरगडावर आई रेणुका विराजमान आहे. तिचे रूप इतके तेजस्वी आणि मनमोहक आहे की, भक्त तिच्याकडे पाहतच राहतात. तिचे तेच रूप शब्दांत मांडणारी एक अतिशय सुंदर आणि काहीशी दुर्मिळ आरती आज आपण पाहणार आहोत.
तुम्ही दिलेल्या फोटोतील "जय जय जगदंबे श्री अंबे" ही आरती संत विष्णूदास यांनी रचलेली असून, यात देवीच्या सौंदर्याचे 'नखशिखांत' (पायांच्या नखांपासून डोक्याच्या केसांपर्यंत) वर्णन केले आहे. विशेषतः देवीची वेणी आणि दागिन्यांचे वर्णन यात अतिशय बारकाव्याने आले आहे. चला तर मग, ही आरती आणि तिचा भावार्थ समजून घेऊया.
आरती चा अर्थ
ही आरती म्हणजे एक शब्दचित्र आहे. देवीच्या समोर उभे राहून तिचे निरीक्षण केल्याचा भास ही आरती वाचताना होतो.
धृवपद : कल्पवृक्षासारखी आई
जय जय जगदंबे श्री अंबे । रेणुके कल्पकदंबे ||
भावार्थ: हे जगदंबे, हे अंबे, तुझा जयजयकार असो! भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करणारी तू साक्षात 'कल्पकदंबे' (कल्पवृक्ष) आहेस.
पहिले कडवे : अनुपम सौंदर्य
अनुपम स्वरुपाची । तुझी घाटी...
भावार्थ:देवीचे रूप (घाटी/ठेवण) 'अनुपम' आहे, म्हणजे त्याला कशाचीच उपमा देता येणार नाही असे आहे. ब्रह्मदेवाने (परमेष्टी) असे रूप घडवताना खूप कष्ट घेतले आहेत. तिचे मुखचंद्रासारखे तेजस्वी आहे (शशी रसरसला). तिच्या मुकुटाच्या तेजापुढे सूर्य आणि चंद्र (रविशशी) सुद्धा फिके पडतात. गणपतीने (गजमुखी) सुद्धा जिची स्तुती केली आहे, अशा मंगलमय मातेचा जय असो!
दुसरे कडवे : कर्नाटकाची घाटी आणि वेणी
कुमकुम शिरी शोभे... कर्नाटकाची घाटी । भुजंग नीळरंगा...
भावार्थ (विशेष स्पष्टीकरण):या कडव्यात देवीच्या चेहऱ्याचे रेखीव वर्णन आहे. कपाळावर मळवट, नाकात सरळपणा, हनुवटी आणि ओठ अमृतासारखे गोड आहेत.
महत्त्वाचा संदर्भ: "कर्नाटकाची घाटी | भुजंग नीळरंगा". माहूर हे स्थान महाराष्ट्र आणि तेलंगणा/कर्नाटक सीमेवर आहे. तेथील संस्कृतीचा प्रभाव देवीच्या वेषभूषेवर दिसतो. तिची वेणी पाठीवर अशा प्रकारे सोडली आहे की जणू काही निळ्या रंगाचा नाग (भुजंग) पाठीवर रुळतोय. 'उफराटी' म्हणजे एका विशिष्ट पद्धतीने घातलेला भांग. हे वर्णन माहूरच्या रेणुकेचेच आहे.
तिसरे कडवे: दागिन्यांचा थाट
कंकणे कनकाची... पीत पितांबर तगटी...
भावार्थ: देवीने सोन्याची कंकणे, बाजूबंद आणि दहाही बोटात अंगठ्या (मुद्रा) घातल्या आहेत. अंगाला केशराची उटी लावली आहे. गळ्यात फुलांचे आणि मोत्यांचे हार आहेत. तिने जरीकाठाची चोळी आणि पिवळे पितांबर नेसले आहे. तिच्या या सुगंधी रूपावर भुंगे (भ्रमर) सुद्धा लोभाने धावून येत आहेत.
चौथे कडवे : विष्णूदासांची आळवणी
साक्षप तू क्षितिजा... धाविसी भक्तांसाठी विष्णूदास सदा...
भावार्थ: या कडव्यात कवी 'विष्णूदास' आपली ओळख देतात. ते म्हणतात, "हे आई, मी तुला दीपताटी (आरतीचे ताट) ओवाळत आहे." तू करणेचा सागर आहेस. भक्तांवर संकट (संकष्टी) आले की तू धावून येतेस. विष्णूदास म्हणतात, "मी खूप कष्टी आहे, जर तू मला तुझे दर्शन (नीजभेटी) दिले, तर माझ्या आयुष्यात कशाचीच कमतरता राहणार नाही (काय उणे या लाभे). त्यामुळे हे माते, आता उशीर करू नकोस, 'धाव पाव अविलंबे' (लवकर धावून ये)!" हे जगदंबे, हे अंबे, तुझा जयजयकार असो!