हेरंब शिवकुलदीपका - दुर्मिळ गणपती आरती | Heramb Shivkuldeepaka Lyrics
'सिंदुरासुर मर्दिनी' अशी ओळख असलेल्या गणरायाची 'हेरंब शिवकुलदीपका' आरती. द्वारकासुत यांनी रचलेली ही आरती वाचा.
गणपती आरती
गणपतीच्या 'हेरंब' रूपाची पूजा करण्यासाठी ही आरती गायली जाते. या आरतीमध्ये गणपतीने केलेल्या सिंदुरासुराच्या वधाचा संदर्भ येतो.
आरती
हेरंब शिवकुलदीपका |
तुज आरती गणनायका || धृ ||
सिंदुरासुर मर्दूनि |
सुरा सोडविले त्रासातूनि |
देवगण तुज वंदूनि |
स्वस्थानी गेले हर्षूनि || 1 ||
हेरंब शिवकुलदीपका |
तुज आरती गणनायका || धृ ||
दर्शने तव श्रीपती |
मनःकामना सिद्धीस जाती |
स्वयंप्रकाशित तू गजवदना |
निरांजन दीप काय तुला || २ ||
हेरंब शिवकुलदीपका |
तुज आरती गणनायका || धृ ||
मंगलारती गुंफुनि |
ही आरती द्वारकासुत गातो |
आरती ओवाळीतो |
आरती ओवाळीतो || ३ ||
हेरंब शिवकुलदीपका |
तुज आरती गणनायका || धृ ||
"हेरंब शिवकुलदीपका" ही महाराष्ट्रातील सर्वात शास्त्रीय आणि पारंपारिक गणेश आरती आहे. या आरतीत गणेशाच्या "हेरंब" या रूपाचा उल्लेख आहे, जे त्यांचे अतिशय शक्तिशाली आणि रक्षणकर्ता स्वरूप आहे. या आरतीची भाषा शुद्ध मराठी असून, प्राचीन मराठी साहित्याची छटा यात दिसून येते.
हेरंब या शब्दाचा अर्थ "विघ्नांचा नाश करणारा" असा आहे. "शिवकुलदीपक" म्हणजे शिवाच्या कुलाचा दीपक - शिवपुत्र गणेश. या आरतीत सिंदुरासुर नावाच्या राक्षसाच्या वधाची कथा सांगितली आहे, जी गणपुराणात वर्णन केलेली आहे.
हे गाणे महाराष्ट्रातील प्रत्येक पारंपारिक गणेश मंदिरात, विशेषतः अष्टविनायक मंदिरांमध्ये, गायले जाते. "सुखकर्ता दुःखहर्ता" नंतर ही दुसरी सर्वात लोकप्रिय मराठी गणेश आरती आहे.
आरती चा अर्थ
ध्रुवपद (मुख्य ओळी) : "हे हेरंब! हे शिवाच्या कुलाचे दीपक! हे गणनायका! आम्ही तुला आरती करतो!" हा एक अद्भुत संबोधन आहे. हेरंब हे गणेशाचे विशेष रूप आहे ज्यात त्यांचे पाच तोंडे आणि दहा हात आहेत. हे रूप अत्यंत शक्तिशाली मानले जाते आणि विशेषतः शत्रूंचा नाश करण्यासाठी, विघ्ने दूर करण्यासाठी आणि भक्तांचे रक्षण करण्यासाठी ध्यान केले जाते. "शिवकुलदीपक" - हा शब्द अत्यंत काव्यात्मक आहे. दीपक म्हणजे दिवा. जसा दिवा अंधारात प्रकाश पसरवतो, तसे गणेश शिवाच्या कुलाचे तेज आहेत. शिव-पार्वतीच्या घराण्याचे ते गौरव आहेत. कार्तिकेय असले तरी गणेशांना "प्रथमपूज्य" म्हणून मान्यता आहे, त्यामुळे ते खरोखरच कुलदीपक आहेत. दार्शनिक अर्थ: ज्ञानाचा दिवा लावून अज्ञानाचा अंधार दूर करणारे
पहिला श्लोक - "तू सिंदुरासुर राक्षसाचा वध करून, देवांना त्यांच्या संकटातून मुक्त केलेस. सर्व देवगण तुला वंदन करून, आनंदाने आपापल्या स्थानी परत गेले."
🔱 सिंदुरासुर वधाची पौराणिक कथा:
हे कथा गणेशपुराणात सविस्तर वर्णन केलेली आहे. सिंदुरासुर हा एक अत्यंत बलाढ्य राक्षस होता. त्याने कठोर तपश्चर्या करून ब्रह्मदेवाची आराधना केली आणि वरदान मागितले की कोणीही त्याला मारू शकणार नाही.
वरदान मिळाल्यावर सिंदुरासुरने तीनही लोकांवर आक्रमण करून सर्व देवांना आपल्या अधिपत्याखाली आणले. देवांनी इंद्र, ब्रह्मा, विष्णू, महेशांना याचना केली पण कोणीही त्याचा पराभव करू शकले नाही.
शेवटी सर्व देव पार्वती माउलीकडे आले आणि मदतीची याचना केली. माउलीने आपल्या पुत्र गणेशाला बोलावले आणि सिंदुरासुराचा वध करण्यास सांगितले.
गणेशाने हेरंब रूप धारण केले - पाच तोंडे, दहा हात, शेर वाहन - आणि सिंदुरासुराशी युद्ध केले. भयंकर युद्धानंतर गणेशाने सिंदुरासुराचा वध केला आणि तीनही लोकांना मुक्त केले.
सर्व देवगणांनी गणेशाचे स्तवन केले, त्यांची पूजा केली आणि आनंदाने आपापल्या स्थानी परत गेले. देवराज इंद्राने गणेशाला "विघ्नहर्ता" आणि "सर्वप्रथम पूजनीय" हे विशेष स्थान प्रदान केले.
या कथेचा संदेश:
कितीही मोठे संकट असले तरी गणेश त्यातून मुक्त करू शकतात.
भक्तांच्या रक्षणासाठी ते कोणत्याही रूपात अवतार घेतात.
देवांनाही संकटात गणेशच वाचवतात, तर सामान्य भक्तांचे तर काय!
दुष्टाचा नाश आणि साधूंचे रक्षण - हा धर्माचा मूलभूत तत्त्व.
दुसरा श्लोक - दर्शनाची महती: "हे श्रीपते! तुझ्या दर्शनानेच सर्व मनोकामना पूर्ण होतात. तू स्वतःच प्रकाशमान आहेस, हे गजानना! तुला निरंजन दिव्याची काय गरज आहे?"
तिसरा श्लोक - गणेशाची कृपा: "या शब्दांची सुंदर मांगलिक आरती गुंफून, द्वारकासुत (कवी) ही आरती गातो. आरती ओवाळतो! आरती ओवाळतो!"