जय जय जय मयूरेश्वरा - मोरगाव आरती | Mayureshwar Aarti Lyrics
अष्टविनायकातील पहिला गणपती - मोरगावचा मयूरेश्वर. या गणपतीची 'पंचारती ओवाळू हरा' ही विशेष आरती वाचा.
गणपती आरती
मोरगाव हे गणपतीचे आद्य पीठ मानले जाते. येथील मयूरेश्वराची आरती करताना त्याला 'पंचारती' ओवाळण्याची प्रथा या आरतीतून दिसते.
आरती
जय जय जय मयूरेश्वरा |
पंचारती ओवाळू हरा |
पंचारती ओवाळू हरा
जय जय जय मयूरेश्वरा || धृ ||
शोभती सुंदर कमलासन हे |
रत्नजडीत शिरी मुकुट विराजे |
पायी घागरी रुणझुण वाजे |
श्रीधरा करुणा करा || १ ||
जय जय जय मयूरेश्वरा |
पंचारती ओवाळू हरा |
पंचारती ओवाळू हरा
जय जय जय मयूरेश्वरा || धृ ||
शेंदूर चर्चित केशरी टिळा |
कंठी झळकती मोक्तिक माळा |
कटी कसून पितांबर पिवळा |
पाशांकुशधर हस्त फणिवरा || २ ||
जय जय जय मयूरेश्वरा |
पंचारती ओवाळू हरा |
पंचारती ओवाळू हरा
जय जय जय मयूरेश्वरा || धृ ||
मंगलमूर्ती पार्वती बाळा |
सुरवर मुनिजन पूजती तुजला |
विघ्न निवारी शमवी सकला |
कमलनयन हे मनोहरा || ३ ||
जय जय जय मयूरेश्वरा |
पंचारती ओवाळू हरा |
पंचारती ओवाळू हरा
जय जय जय मयूरेश्वरा || धृ ||
धाव पाव रे गौरी नंदना |
आलिंगुनी तुज करी रे वंदना |
पतित मी पापी शमवी सकला |
श्रमलो दमलो या संसारा || ४ ||
जय जय जय मयूरेश्वरा |
पंचारती ओवाळू हरा |
पंचारती ओवाळू हरा
जय जय जय मयूरेश्वरा || धृ ||
करुणास्तव हे परसुनी कानी |
प्रगट झाली जगत्जननी |
शरण मी आलो अति दीनवाणी |
नरहरी श्री दे तव पदी थारा || ५ ||
जय जय जय मयूरेश्वरा |
पंचारती ओवाळू हरा |
पंचारती ओवाळू हरा
जय जय जय मयूरेश्वरा || धृ ||
महाराष्ट्रातील अष्टविनायकाची यात्रा मोरगावच्या 'मयूरेश्वरा'च्या दर्शनाने सुरू होते आणि तिथेच पूर्ण होते. मोरगावचा गणपती हा गणपती संप्रदायाचे आद्य पीठ मानले जाते. या मयूरेश्वराची आरती 'जय जय जय मयूरेश्वरा' ही अत्यंत भावपूर्ण आणि राजस आहे.
जेव्हा आपण ही आरती गातो, तेव्हा डोळ्यासमोर मोरगावच्या मंदिरात विराजमान असलेली, करभरावर (सोंडेवर) हिरे-माणके असलेली ती भव्य मूर्ती उभी राहते. कवी नरहरी यांनी रचलेली ही आरती केवळ स्तुती नाही, तर संसार तापाने पोळलेल्या भक्ताची ती एक आर्त हाक आहे.
आरती चा अर्थ
ही आरती मयूरेश्वराचे वैभव आणि भक्ताची शरणागती यांचे सुंदर मिश्रण आहे:
चरण १: मयूरेश्वराचे वैभव
कमलासन आणि मुकुट: मयूरेश्वर सुंदर कमळाच्या आसनावर विराजमान आहे. त्याच्या डोक्यावर रत्नजडीत मुकुट शोभून दिसत आहे.
पायी घागरी: त्याच्या पायातील वाळ्यांचा (घागरींचा) रुणझुण आवाज येत आहे. भक्ताने त्याला 'श्रीधरा' (श्री म्हणजे लक्ष्मी किंवा वैभव धारण करणारा) असे संबोधून करुणा करण्याची विनंती केली आहे.
चरण २: शृंगार आणि आयुधे
शेंदूर आणि पितांबर: बाप्पाच्या अंगावर शेंदूर असून कपाळावर केशरी टिळा आहे. गळ्यात मोत्यांची माळा (मोक्तिक माळा) झळकत आहे आणि कमरेला पिवळे रेशमी वस्त्र (पितांबर) कसले आहे.
पाशांकुशधर: त्याच्या हातात 'पाश' आणि 'अंकुश' ही आयुधे आहेत, जी भक्तांच्या कर्मांवर नियंत्रण ठेवण्याचे प्रतीक आहेत.
चरण ३: विघ्नहर्ता स्वरूप
सुरवर मुनिजन: देव आणि ऋषीमुनी ज्याची पूजा करतात, तो हा पार्वतीचा बाळ आहे.
कमलनयन: त्याचे डोळे कमळाच्या पाकळीसारखे सुंदर (कमलनयन) आहेत आणि तो सर्व विघ्ने दूर करून मनाला शांती देणारा आहे.
चरण ४: भक्ताची आर्त हाक (महत्त्वाचे चरण)
श्रमलो दमलो या संसारा: हे चरण आरतीचा आत्मा आहे. भक्त म्हणतो, "हे गौरी नंदना, मी या संसाराच्या रहाटगाड्यात खूप थकलो आहे, दमलो आहे. मी पापी आहे, पतित आहे, पण तू मला जवळ घे (आलिंगन दे) आणि माझा उद्धार कर." येथे भक्ताची हतबलता आणि देवावरील विश्वास दिसून येतो.
चरण ५: सांगता
नरहरी श्री दे: भक्ताची करुणा भाकलेली हाक ऐकून साक्षात जगत्जननी (किंवा देवाची कृपाशक्ती) प्रकट झाली आहे. आरतीचे रचनाकार 'नरहरी' म्हणतात की, मी अत्यंत दीन होऊन तुला शरण आलो आहे, मला तुझ्या चरणाशी जागा (थारा) दे.
मोरगावच्या मयूरेश्वराची वैशिष्ट्ये
मयूरेश्वर नाव का? - पुराणांनुसार, सिंधू राक्षसाचा वध करण्यासाठी गणपतीने मोरावर बसून अवतार घेतला, म्हणून त्याला 'मयूरेश्वर' म्हणतात.
कासवाची मूर्ती: या मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर एक मोठे कासव आहे, जे इतर गणेश मंदिरांपेक्षा वेगळे आहे.
निष्कर्ष: 'जय जय जय मयूरेश्वरा' ही आरती गाताना, विशेषतः चौथ्या कडव्यात ("श्रमलो दमलो या संसारा") आपण नकळत भावूक होतो. आपल्या दैनंदिन संघर्षात देवाने आधार द्यावा, हीच भावना यातून व्यक्त होते. पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्ही मोरगावला जाल किंवा घरी ही आरती कराल, तेव्हा या शब्दांमधील ओलावा नक्की अनुभवा.