नाना परिमळ दूर्वा - शेंदूर शमिपत्रें आरती | Nana Parimal Durva Lyrics
अष्टसिद्धी व नवनिधी प्राप्त करून देणारी 'नाना परिमळ दूर्वा' आरती. पूजेचे साहित्याचे वर्णन करणारी ही आरती वाचा.
गणपती आरती
गणपती पूजेच्या शेवटी मंत्रपुष्पांजलीच्या आधी अनेकदा ही आरती म्हंटली जाते. यामध्ये पूजेच्या उपचारांचे (दूर्वा, शमी, नैवेद्य) वर्णन आहे.
आरती
नानापरिमळ दुर्वा शेंदूर शमिपत्रें ।
लाडू मोद्क अन्ने परिपूरित पात्रें ।।
ऎसे पूजन केल्या बीजाक्षरमंत्रे ।
अष्टहि सिद्धी नवनिधी देसी क्षणमात्रें ।। १ ।।
जय देव जय देव जय मंगलमूर्ती ।
तुझे गुण वर्णाया मज कैची स्फ़ूर्ती ।। धृ. ।।
तुझे ध्यान निरंतर जे कोणी करिती ।
त्यांची सकलही पापे विघ्नेंही हरती ।।
वाजी वारण शिबिका सेवक सुत युवती ।
सर्वहि पावती अंती भवसागर तरती ।। २ ।।
जय देव जय देव जय मंगलमूर्ती ।
तुझे गुण वर्णाया मज कैची स्फ़ूर्ती ।। धृ. ।।
शरणांगत सर्वस्वें भजती तव चरणी ।
कीर्ती तयांची राहे जोवर शशितरणि ।।
त्रैलोक्यी ते विजयी अदभूत हे करणी ।
गोसावीनंदन रत नामस्मरणी ।। ३ ।।
जय देव जय देव जय मंगलमूर्ती ।
तुझे गुण वर्णाया मज कैची स्फ़ूर्ती ।। धृ. ।।
गणपतीच्या आरत्यांच्या मालिकेत 'सुखकर्ता दुखहर्ता' नंतर गायली जाणारी आणि अत्यंत महत्त्वाची आरती म्हणजे 'नाना परिमळ दुर्वा'. संत गोसावीनंदन यांनी रचलेली ही आरती केवळ स्तुती नाही, तर ती 'मानसपूजा' आहे.
आपण बाप्पाला काय अर्पण करतो आणि त्या बदल्यात बाप्पा आपल्याला काय देतो, याचा एक सुंदर 'संवाद' म्हणजे ही आरती. अनेकदा आपण आरती म्हणतो, पण त्यातील कठीण शब्दांचे अर्थ आपल्याला माहित नसतात. आज आपण या आरतीचा सविस्तर भावार्थ जाणून घेऊया.
आरती चा अर्थ
ही आरती म्हणजे गणपतीच्या सगुण पूजेचे वर्णन आहे. चला, प्रत्येक कडव्याचा अर्थ समजून घेऊ:
चरण १: पूजेचे साहित्य आणि फळ
नानापरिमळ दुर्वा...: या ओळीत भक्ताने देवाला काय काय अर्पण केले आहे, हे सांगितले आहे. 'नाना परिमळ' म्हणजे विविध प्रकारची सुगंधी फुले, बाप्पाला आवडणाऱ्या 'दुर्वा', 'शेंदूर' आणि 'शमीची पाने'.
लाडू मोदक अन्ने...: नैवेद्यासाठी लाडू, मोदक आणि विविध अन्नांनी भरलेली ताटे (पात्रे) अर्पण केली आहेत.
बीजाक्षरमंत्रे...: अशा प्रकारे मनापासून आणि 'बीजाक्षर मंत्रांनी' (ॐ गं गणपतये नमः सारखे मूळ मंत्र) तुझी पूजा केल्यास, तू भक्ताला काय देतोस?
अष्टहि सिद्धी नवनिधी...: तू भक्ताला प्रसन्न होऊन क्षणार्धात 'अष्टसिद्धी' (आठ प्रकारच्या अलौकिक शक्ती) आणि 'नवनिधी' (कुबेराची नऊ प्रकारची संपत्ती) प्रदान करतोस.
धृ (Chorus): देवाची थोरवी
हे मंगलमूर्ती, तुझा जयजयकार असो. तुझे गुण इतके महान आहेत की, ते वर्णन करण्यासाठी माझ्याकडे पुरेशी 'स्फूर्ती' (बुद्धी/प्रतिभा) आणि शब्द नाहीत. मी तुसमोर खूप लहान आहे.
चरण २: ध्यानाचे महत्त्व आणि ऐहिक सुख
तुझे ध्यान निरंतर...: जे भक्त सतत तुझे स्मरण करतात, त्यांची सर्व पापे आणि आयुष्यातील संकटे (विघ्ने) नष्ट होतात. वाजी वारण शिबिका...: इथे थोडे कठीण शब्द आहेत.
भक्ताला हे सर्व ऐश्वर्य (घोडे, हत्ती, गाड्या), सेवक, मुलेबाळे आणि सुखी संसार (युवती/पत्नी) प्राप्त होतो.
अंती भवसागर तरती: केवळ भौतिक सुखच नाही, तर आयुष्याच्या शेवटी तो भक्त मोक्ष मिळवून या संसार सागरातून तरून जातो.
चरण ३: शरणागती आणि कीर्ती
शरणांगत सर्वस्वें...: जे भक्त आपले सर्वस्व अर्पण करून तुला शरण येतात.
जोवर शशितरणि...: त्यांची कीर्ती या जगात 'शशितरणि' (शशि = चंद्र, तरणि = सूर्य) म्हणजेच चंद्र-सूर्य असेपर्यंत टिकून राहते.
त्रैलोक्यी ते विजयी...: अशा भक्तांचा तिन्ही लोकात विजय होतो, ही तुझी लीला अद्भुत आहे. स्वतः आरतीचे रचनाकार 'गोसावीनंदन' बाप्पाच्या नामस्मरणात मग्न आहेत.
या आरतीमध्ये दडलेला संदेश
'नाना परिमळ दुर्वा' ही आरती संतुलन शिकवते. यात पहिल्या भागात पूजा विधी आहे, दुसऱ्या भागात ऐहिक सुख (संपत्ती, सुख) आहे आणि शेवटच्या भागात 'मोक्ष' आणि 'कीर्ती' आहे. बाप्पाची भक्ती केल्याने माणसाला या जगात सुख मिळतेच, पण परलोकातही उत्तम गती मिळते, हा विश्वास यातून व्यक्त होतो.